Home > Collectie > Onderzoek

Studium Generale

Sinds enkele jaren ontwikkelt professor Femme Gaastra, hoogleraar Zeegeschiedenis aan de Universiteit Leiden, werkcolleges voor studenten in nauwe samenwerking met de wetenschappelijke staf van het Nederlands Scheepvaartmuseum.

Deze werkcolleges zijn gecentreerd rond maritiem historische thema's die goed vertegenwoordigd zijn in de collectie van het museum. Het werkcollege is zo opgezet dat studenten de museumcollectie raadplegen voor hun onderzoek. Hiermee bouwen zij ervaring op in het gebruik van museale objecten als bron. In het academisch jaar 2008-2009 hebben de studenten onderzoek gedaan naar verhalen en voorwerpen over, en afbeeldingen van achttiende-eeuwse retourvloten van de Verenigde Oostindische Compagnie.

Richard Wagner
Glimmend Glorieus Verleden

De retourreizen van de Verenigde Oostindische Compagnie waren hachelijke ondernemingen. Beladen met kostbare goederen voeren ze piraterij, natuurrampen, vijandelijke naties en ziektes tegemoet. Om zich ervan te verzekeren dat de lading in goede staat in Europa aankwam, werd de retourvloot uitgerust. Meestal had een na zijn dienstverband in Azië terugkerende hoge functionaris of een bewezen beroepsschipper het opperbevel. Deze heren, die de titel Commandeur of Admiraal der retourvloot droegen, waren geen amateurs. Vrij snel werd het de gewoonte om de teruggekeerde commandeur te vereren met een bedrag in contanten, een gouden erepenning of een gouden ketting met een penning.

Tijdens de Studium Generale vertelde Richard Wagner in het kort iets over de retourvloot, de Commandeurs en zal een aantal beschrijvingen geven over bewaard gebleven penningen

De penning van Jan de With uit 1746 is in het bezit van het Scheepvaart Museum te Amsterdam. Inventarisnummer A.4077

Rob Krabbendam
Gesicht van de Bataviasche Rheede

Retourvloten waren de levensader der Verenigde Oost-Indische Compagnie. Het belang ervan werd onderstreept door het benoemen van een commandeur of zelfs admiraal (bijvoorbeeld in tijden van crises) die de vloot veilig terug naar de Republiek terugbrengen moest. In 1771, hoewel er geen crisis was, werden er twee admiraals benoemd: Pieter Cornelis Hasselaar en Johannes Vos. Van hun vloot, beter gezegd: van het vertrek van hun vloot uit Batavia is een tekening overgeleverd van de hand van Johannes Rach, een Deen in dienst van de VOC, die een succesvol atelier opzette in Batavia. De tekening bevindt zich heden in de collectie van het Scheepvaartmuseum. Naast de tekening kan uit de resoluties van de gouverneur-generaal en Raad van Indië en het dagregister van het Kasteel te Batavia een goed beeld worden gereconstrueerd van de dag waarop de retourvloot vertrok en de commandeurs werden voorgesteld: 4 november 1771. Dit is tevens de dag waarop de tekening van Rach getekend is. Welke resultaten komen er uit een vergelijking van deze bronnen met de tekening van Rach? En wat heeft James Cook hiermee te maken?

Rob Krabbendam ging tijdens zijn presentatie in op de vergelijking van de bronnen en beantwoord de bovengenoemde vraag wat James Cook hier mee te maken had.

Dave Boone
Bericht over het verongelukte schip Woestduin en de redding van een deel van de opvarenden

Op 24 juli 1779 vaarde het spiegelschip de Woestduin in dienst van de VOC de Westerschelde op. Aan boord bevonden zich ongeveer 100 opvarenden en een breed scala aan producten uit de Oost. De stemming aan boord was goed, want men was bijna thuis. De stemming sloeg echter om toen de onbekwame loods Thijs Wigman het schip op een zandbank liet lopen. De woeste zee en de hard waaiende wind sloegen het schip langzaam aan stukken in het zicht van de haven. Frans Naerebout, onze held in dit verhaal, raakte op de hoogte van dit ongeluk en zette een actie op sleeptouw. Hij ondernam samen met zijn broer Jacob en nog zeven anderen twee gevaarlijke pogingen om de opvarenden te redden. Met zijn schip wist hij uiteindelijk 87 mensen van de wrakstukken af te halen. Deze heldendaad was groot nieuws en stof tot het maken van allerhande uitingen van kunst. In het Scheepvaartmuseum bevinden zich twee herinneringen aan de heldendaad. De eerste zijn er eigenlijk vier, namelijk een serie prenten van Engel Hoogerheyden over de ramp en redding. Het tweede is een publicatie van Jona Willem te Water waarin hij op basis van getuigenonderzoek de ramp en redding reconstrueerde: Bericht wegens het verongelukte Oost-Indische schip Woestduin; en de reddinge der schepelingen door de gebroeders Naerebout.

Dave Boone presenteerde de bevindingen van zijn onderzoek naar deze heldendaad uit 1779.

De vastgelopen Woestduin

Christiaan Veldman
De Jonge Thomas: scheepsramp in beeld

Maritiem-historisch onderzoek naar aanleiding van een gravure van Nicolaas van Frankendaal(1720-1791), Scheepvaartmuseum Amsterdam

Na de stormachtige nacht van 1 juli 1773, vol regen en onweer, wordt het spiegelretourschip De Jonge Thomas op de kust van Kaapstad gedreven. Het schip lag in de Tafelbaai gereed om naar Batavia te vertrekken; het ruim was gevuld met kostbaar graan en achttien geldkisten. Joachim van Plettenberg, de gouverneur van Kaapstad, onderneemt maatregelen om te redden wat er te redden valt. De nood is hoog, want de hoge golven slaan het schip in hoog tempo aan stukken. Wat redt de gouverneur het liefst, matrozen of geldkisten? Hoe gaat deze hooggeplaatste binnen de V.O.C. te werk?

De oud-korporaal Wolraad Woltemade, ook aanwezig op het strand, wordt gegrepen door het hulpgeroep vanaf het schip. Te paard trotseert hij de hoge golven; meerdere keren stuurt hij zijn rijdier van en naar het wrak, bij elke terugtocht een aantal drenkelingen met zich meeslepend. Ondanks zichtbare vermoeidheid gaat Woltemade door. De overgebleven matrozen op het schip verliezen alle geduld: meerdere springen in de zee en maaien naar houvast aan het paard. Eén grijpt de teugel en trekt zo het hoofd van het vermoeide dier onder water. Het paard, haar berijder én de matrozen, ze verdrinken allen. Wolraad Woltemade sterft een heldendood. Was Woltemade's dood onvermijdelijk?